Coraz więcej przypadków skłania do uważnej obserwacji. W 2023 roku potwierdzono 661 przypadków kleszczowego zapalenia mózgu, a w 2024 roku liczba wzrosła do 793. To sygnał, że ryzyko zakażenia nie dotyczy już tylko osób wyjeżdżających do lasu.
Aż 90% ukłuć następuje blisko domu — w ogrodach, parkach i na działkach. Właściciele psów i bywalcy terenów zielonych są szczególnie narażeni. Niestety tylko 6,1% lekarzy rekomenduje szczepienie, a 40,7% badanych nie zna szczepionki przeciw KZM.
W artykule wyjaśnimy, jakie objawy — od rumienia po powikłania neurologiczne — powinny skłonić pacjentów do kontaktu z lekarza. Omówimy też czynniki wzrostu zachorowań, diagnostykę oraz rolę szczepień w ochronie zdrowia publicznego.
Kluczowe wnioski
- Rosnąca liczba przypadków KZM (661 → 793) zwiększa znaczenie profilaktyki.
- Większość ukłuć zdarza się blisko miejsca zamieszkania.
- Typowe objawy i powikłania wymagają szybkiej konsultacji z lekarzem.
- Szczepienia przeciw KZM to najskuteczniejsza metoda zapobiegania.
- Edukacja i dostęp do rzetelnych informacji poprawią ochronę zdrowia.
Co zmieniło krajobraz ryzyka w Polsce: od sezonowości do całorocznej aktywności kleszczy
Dane z ostatnich lat pokazują, że problem wykracza poza tradycyjny sezon. W 2023 roku zarejestrowano 661 przypadków KZM, a w 2024 roku już 793, co potwierdza wzrost zachorowań i potrzebę całorocznej czujności.
Najświeższe dane i długoterminowe trendy
W drugiej połowie lat 90. boreliozę zgłaszano rzadko; w kolejnych lat liczba przypadków systematycznie rosła, osiągając blisko 13 000 w 2020 roku. To dowód, że ryzyko zakażenia może być trwałe, a liczba zachorowań rośnie.
Gdzie dochodzi do wkłucia
Aż 90% kontaktów z kleszcza ma miejsce przy domu — w ogrodach, parkach i na działkach. To oznacza, że codzienne wyjścia, prace ogrodowe i spacery zwiększają ekspozycję pacjentów na ukłucia.
Klimat, urbanizacja i migracja żywicieli
Łagodne zimy (aktywność przy >4°C) oraz zielona infrastruktura miejská sprzyjają rozprzestrzenianiu kleszczy. Migracja gryzoni i jeleni tworzy korytarze, a Ixodes ricinus odpowiada za większość pokłuć i może przenosić wiele patogenów.
- Czas wkłucia ma znaczenie — im dłużej kleszcz pozostaje, tym większe ryzyko transmisji.
- Zagrożenia dotyczą nie tylko skóry, ale też zapalenia mózgu i innych powikłań zdrowia człowieka.
Choroby odkleszczowe w Polsce – aktualne zagrożenia: patogeny, objawy i powikłania
Różne mikroorganizmy przenoszone przez kleszcza mogą wywołać choroby o odmiennym przebiegu i rokowaniu. Ixodes ricinus przenosi m.in. Borrelia burgdorferi s.l., Anaplasma phagocytophilum, Babesia spp., riketsje, Francisella tularensis oraz wirus KZM.
Borelioza, KZM, anaplazmoza, babeszjoza, riketsje i tularemia
Borelioza zaczyna się często od rumienia wędrującego, który pojawia się po 3–30 dniach u około 70% pacjentów. Różne genogatunki Borrelia korelują z objawami: B. burgdorferi s.s. — stawy, B. garinii — układ nerwowy, B. afzelii — zmiany skórne.
Objawy i powikłania
KZM może przejść w fazę neuroinfekcyjną i prowadzić do zapalenia mózgu oraz długotrwałych deficytów. Babeszjoza daje gorączkę do 40°C, dreszcze i hemolizę; u immunosupresji śmiertelność może sięgać 21%.
Koinfekcje i diagnostyka
Jednoczesne zakażenia maskują obraz kliniczny i utrudniają rozpoznanie. Diagnostyka łączy serologię (ELISA/CLIA, Western blot) z PCR — PMR w neuroboreliozie, płyn stawowy w postaciach stawowych, krew w anaplazmozie i babeszjozie.
| Patogen | Typ objawów | Kluczowe badania |
|---|---|---|
| Borrelia burgdorferi s.l. | Rumień, stawy, nerwy, rzadko serce | ELISA/Western blot, PCR (płyn stawowy/PMR) |
| Anaplasma phagocytophilum | Gorączka, bóle głowy, mięśni | PCR z krwi, morfologia |
| Babesia spp. | Gorączka, hemoliza, dreszcze | Badanie krwi, PCR |
| Francisella tularensis | Wrzodziejąco‑węzłowa, postacie wziewne/pokarmowe | Serologia, PCR |
Praktyczna uwaga: czas wkłucia kleszcza jest krytyczny — szybkie usunięcie minimalizuje ryzyko transmisji. Wczesny kontakt z lekarzem i właściwe badania skracają drogę do leczenia i chronią zdrowia pacjentów.
Profilaktyka i polityka zdrowia publicznego: szczepienia przeciw KZM, grupy ryzyka i nowe rozwiązania
Skuteczna profilaktyka łączy szczepienia, edukację i łatwy dostęp do usług medycznych.
Szczepionka przeciw KZM — schemat i bariery
Preparat inaktywowany daje >95% skuteczności. Standardowy schemat to 0 – 1–3 mies. – 5–12/9–12 mies. Istnieją schematy przyspieszone 0–7–21 dni lub 0–14 dni–5–12 mies. Dawki przypominające co 5 lat, po 60. roku życia co 3 lata.
Kto jest najbardziej narażony
Właściciele zwierząt częściej doświadczają kontaktu z kleszcza, ale tylko 11,8% z nich jest zaszczepionych. Mieszkańcy dużych miast mają wyższy odsetek szczepień (13,1%) niż mieszkańcy wsi (8,3%).
Horyzont innowacji i rola lekarzy
Kandydat VLA15 (blokowanie OspA) jest w fazie III (VALOR) z wynikami spodziewanymi w IV kwartale 2025 i możliwą rejestracją w 2026 roku. Lepsze szkolenia dla lekarza i szczepienia w aptekach mogą obniżyć koszty i zwiększyć dostępność informacji.
| Element | Korzyść | Wyzwanie |
|---|---|---|
| Szczepienie KZM | Ochrona przed zapalenie mózgu, wysoka skuteczność | Koszt, ograniczona rekomendacja przez lekarzy |
| Grupy ryzyka | Skierowane działania profilaktyczne | Niska wiedza, nierówny dostęp |
| Nowe szczepionki (VLA15) | Potencjalna redukcja boreliozy | Ograniczone dane długoterminowe, czas rejestracji |
Praktyczne wskazówki: stosuj repelenty, odzież ochronną i szybkie usuwanie kleszczy. Szybki kontakt z lekarza i regularne badania skracają drogę do leczenia i zmniejszają ryzyko długotrwałych objawy.
Wniosek
Rośnie prawdopodobieństwo kontaktu z kleszczem także podczas codziennych aktywności, dlatego profilaktyka powinna być łatwa i powszechna. Dane (661 przypadków KZM w 2023 r. i 793 w 2024 r.) oraz fakt, że 90% wkłuć zdarza się blisko domu, podkreślają skalę ryzyka.
Warstwowa ochrona — unikanie ukłuć, szybkie usuwanie kleszcza, edukacja i szczepienia — może znacząco obniżyć liczbę zachorowań i powikłań, w tym zapalenia mózgu. Skuteczność szczepionki KZM przekracza 95%.
Kontakt z lekarza przy objawach, szybkie badania i jasne schematy szczepień (np. 0–1–3 mies.) są kluczowe. Zmiany klimatu i urbanizacja zwiększają presję wektorów, dlatego działania publiczne i większa świadomość osób są niezbędne.